Уроки математики / Другое / Көбейту және бөлу 608*4, 6008*4

Көбейту және бөлу 608*4, 6008*4

Тақырыбы:

Дебиторлық берешек

Жыл:

2013

Көлемі, бет:

Мазмұны (Жоспар):

Әдебиеттер тізімі:

1. Қазқстан Республикасының “Аудиторлық қызмет туралы” заңы // Бухгалтерлік есеп және аудит. 1999 ж., №1

2. Қазақстан Республикасы Президентінің заң күші бар “Бухгалтерлік есепке алу туралы” жарлығы – Алматы, 1996ж.

3. Қазақстан Республикасының “Салық және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер туралы” кодексі, Алматы – 2001 ж.

4. Бухгалтерлік есептің 6 “Негізгі құралдардың есебі” стандарты – Алматы, Есеп баспасы, 1998 ж.

5. Бухгалтерлік есепті” 6 “Негізгі құралдардың есебі” стандарты бойынша әдістемелік ұсыныстар – Алматы, Есеп баспасы,  1998 ж.

6. Генеральный план счетов бухгалтерского учета финансово- хозяйственный деятельности субъектов // Бюллетень бухгалтера – 1996г., №11

7. Стандарты по аудиту – Алматы: 1996 г.

8. Андреев В.Д. Практический аудит (справочное пособие)/. -М.:Экономика, 1994г.

9. Астахов В.П. Учет основных средств // Бухгалтерский учет - 1991г., № 9.

10. Атыгеева З. Операции по учету основных средств// Бюллетень бухгалтера - 1997г., №35.

11. Дюсембаев К.Ш., Егембердиева С.К., Дюсембаева З.К. Аудит и анализ финансовой отчетности – Алматы: “Қаржы -қаражат”, 1998г.

12. Дюсембаев К.Ш. №3.

13. Ержанов М.С. Теория и практика аудита – Алматы: Єылым., 1994г.

14. Камышанов П.И. Практические пособие по аудиту-М.: ИНФАРМ-М, 1996г.

15. Коноваленков В.Е. учет основных фондов на ПЭВМ // Бухгалтерский учет - 1991г, №10.

16. Корженгулова А. Учет ремонта основных средств по стандартам бухгалтерского учета // Бюллетень бухгалтера - 1999г., №5.

17. Лашун Л.Г. Бухгалтерлік және салықтық есепте негізгі құралдарды көрсету тәртібіндегі айырмашылықтар туралы // Бухгалтер бюллетені - 1998г., №24-25.

18. Нидлз Б, Андерсон Х, Колдуэлл Д. Принципы бухгалтерского учета-Москва: 1996г.

19. Осадчая  В.И. Формирование учетной политики  на предприятии (на примере учета основных средств) // Бюллетень бухгалтера, 1998 г., №21.

20. Подольский В.И. Автоматизированная форма бухгалтерского учета – М.: Финансы и статистика, 1991 г.

21. Радостовец В.К. Бухгалтерский учет на предприятии – Алматы, 1998г.

22. Радостовец В.К., Надеева Н.В., Садиева С.С Методы начис-ление амортизации рекомендуемые международными бухгал-терскими стандартами //Бюллетень бухгалтера - 1995г., №9.

23. Рахымбаев А. Стимул обновление // Экономика и жизнь -1993г.

24. Сингуров А.Ф. Учетная политика в сельском хозяйстве: отраслевые особенности // Бюллетень бухгалтера – 1998 г., №17.

25. Тасмағанбетов Т.А., Әлібекова Б.А., Байболтаева Н.Ә. Қаржы есебі - Алматы “Дәуір” 1998ж.

26. Толпаков Ж.С. Учет основных средств // Библиотека бухгалтера и предпринимателя – 1997 г., №17-18.

Сипаттамасы:

Өнеркәсіп-шаруашылық қызметі барысында кәсіпорын қызметкерлерін қызмет бабымен іссапарға жібереді, дүкендерден кеңсе жабдықтарын сатып алады, почта арқылы жіберілген ақшаларды және басқа да шығындарды төлейді. Бұл шығындарды үнемі банк мекемелері арқылы нақты ақшасыз есеп - айрысу жолымен төлеу мүмкін емес. Шығындарды төлеу үшін қызметкерлерге нақты ақша беріледі және олар алған ақшасына есеп беруге тиісті.

     Ақша кәсіпорын басшысы бекіткен есепке сай көлемде беріледі. Аванс тек қана басшының жарлығымен есеп берілетін сомадан шығын жасау жүктелген қызметкерлерге ғана шығын шығаруға нақтылы қажеттілік туған жағдайда ғана, сондай-ақ қызмет бабымен іссапарға жұмсалған адамдарға ғана беріледі.

      Қызмет бабымен іссапарға баруға ақша іссапарға жіберілетін адамға тиеселі сомманың көлемінде іссапар орнына бару және қайту жолына төлеуге, тәуліктік шығындарды және іссапар мерзіміне үй-жай жалдауға шығатын шығындарды төлеуге беріледі. Есеп берілетін соманы жұмсау құжаттарымен айғақталып белгіленген мерзімде бухгалтерияға ұсынылатын аванс есептерімен (№286) расталады.

      Кассадан аванс бұрынғы берілген аванс бойынша толық есеп айырысқаннан кейін беріледі. Белгіленген мерзімде есеп берілетін соманың шығындалмаған қалдығын өткізбеген және есеп бермеген тұлғалар тәртіп жөніндегі жазаға, ал қажет болған жағдайларда қылмыстық жауапкершілікке тартылады.

     Субъект қызметкердің дер кезінде төлемеген аванс қалдығын, егер ол ұстап қалудың негізін және көлемін жоққа шығармаған болса, қызметшінің еңбек ақысына төленетін сомадан ұстап қалуға құқылы.

     Аванс есебі бойынша артық жұмсалған шығындар қызметшіге кассадан беріледі. Аванс есептерін бухгалтерия тексереді, сонан соң оларды субъектінің басшысы бекітеді. Дұрыс рәсімделмеген аванс есептері және оларға қоса тіркелген құжаттар қайта рәсімдеу үшін есеп беруші адамдарға қайтарылады.

     Аванс есебіне тіркелген құжаттар мөр таңба арқылы немесе күні (жылы, айы, күні) көрсетіліп, "Төленді" немесе "Өтелді" деген қолдан жазған жазбалар арқылы өшіріледі.

      Басқа да дебиторлық қарыздардың талдамалық есебі есеп айрысу шотының тізімдемесінде немесе осыған сәйкес нысанға ие машинаграмада жүргізілед.

 

                                          ІІ Кәсіпорын сипаттамасы

 

Кәсіпорынның заңды мәртебесі, атауы және орналасқан жері.

 Кәсіпорын республикалық мемлекеттік қазыналық кәсіпорынның ұйымдық құқықтық нысанындағы заңды  тұлға болып табылады, дербес балансы, банктерде есеп-шоттары, Мемлекеттік елтаңба бейнеленген мөрі, мемлекеттік және орыс тілдерінде өзінің атауы жазылған  фирмалық бланкілері,мөрлері, мөртабандары бар.

Кәсіпорын  әділет органдарында мемлекеттік тіркелген сәтінен бастап құрылған болып саналады және заңды тұлғаның құқығына ие болады.

Кәсіпорынның толық атауы:

мемлекеттік тілде – Қазақстан Республикасы  Көлік және коммуникациялар министрлігінің Республикалық мемлекеттік қазыналық Атырау су жолдары кәсіпорны;

орыс тілінде – Республиканское государственное казенное Атырауское предприятие водных путей Министерства транспорта и коммуникаций Республики Казахстан;

қысқаша:

мемлекеттік тілде – РМҚАСЖК;

орыс тілінде – РГКАПВП.

Кәсіпорынның орналасқан жері: Қазақстан республикасы, индекс 466400, Атырау қаласы, Айнаш Байжігітова көшесі, 64.

Кәсіпорын қызметінің мәні мен мақсаттары.

1. Атырау облысының Индер поселкесінен Атырау қаласы мен Орал-Каспий арнасына дейін шекарада кемелер мен құрамдардың  қауіпсіз жүзуін қамтамасыз ету мақсатында Орал өзеніндегі және Орал-Каспий аранасындағы кеме қатынасы су жолдарын тиісті түрде күтіп ұстау және дамыту үшін өндірістік қызметті  жүзеге асыру Кәсіпорын қызметінің мәні болып табылады.

2. Кәсіпорын су жолдарының қызмет көрсетілетін учаскесінде, порттарға, кеметұрақтарға, өзен флотының шығанақтарына кіреберістерде жол жұмыстарын жүргізу арқылы кеме жолдарының кепілдендерілген және сараланған көлемдерін қамтамасыз ету мақсатында құрылған.

3. Кәсіпорын алға қойған мақсаттарын жүзеге асыру үшін мынадай функцияларды атқарады:

1) қызмет көрсетілетін су жолдарында кеме қатынайтын жағдайдың навигациялық белгелерін орнату және ұстауды;

2) түбін тереңдету және түбін тазалау жұмастарын орындауды;

3) пайдаланылатын су жолдарында кеме қатанаыс жағдайын жүйелі жақсартуды;

4) пайдаланылатын су жолдарында жобалау іздестіру, топографиялық , картографиялық  және зерттеу жұмыстарын орындауды;

5) гидротехникалық құрылыстарға  (дамбалар, бөгеулер, шпоралар, жартылай бөгеулер, жағалықтар, жаға нығайту құрылыстары) жөндеу жүргізу мен салуды және оларды жұмысқа жарамды жай-күйде ұстауды;

6) флотты жөндеу, кеме жөндеу жұмыстарын жүргізуді;

7) кеме қатынайтын су жолдар мен гидротехникалық құрылыстарыд ұстау және дамытуды қамтамасыз етуг арналған жағдайлық  керек жарақтарды және мүлікті дайындауды және жөндеуді;

8) тегістеу құрылыстарын салу үшін құм-қиыршықтас қоспаларын әзірлеуді және тасымалдауды;

9) кеме иелеріне кеме қатынасының көлемі туралы және жол жағдайларының өзгеруі туралы ақпараттық хабар беруді;

10) заңды және жеке тұлғалары ұсынған су жолдарында көпірлерді, әуе және су асты өткелдерін, су қоймаларын, өткелдерді, гидроғимараттарды, карьерлерді және басқа да құрылыстарды тұрызу жобаларын келіседі;

11) су бассейінінің ластануына жол бермеу жөнінде іс-шаралар  жүргізуді;

12) су жолдарының қызмет көрсетілетін учаскесінің айдынында траль жұмыстарын орындауды;

13) Қазақстан Республикасының ішкі су жолдарына айдыны мен жағалаулық алап шегінде жүк көтеру  тетіктерін және басқа техникалық флотты қолдану арқылы жұмыстарды орындауды,

14) флоттың тұруын қамтамасыз етуді;

4. Кәсіпорын мемлекеттік лицензиялануға жататын қызметті тиісті лицензиясы бар болғанда жүзеге асырады;

5. Кәсіпорынның осы Жарғыда бекітілген оның қызметінің мәні мен   мақсаттарына жауап бермейтін мәмілелерді жүзеге асыруға, сондай-ақ жасауға құқығы жоқ.

Еңбек қатынастары

Кәсіпорын әкімшілігі мен еңбек ұжымы арасындағы өзара қатынас  Қазақстан Республикасының еңбек заңнамасына сәйкес анықталады.

Жұмыс режимін Кәсіпорын Директоры Қазақстан Республикасының еңбек заңнамасында көзделген жеңілдіктерді ескере отырып белгілейді

 

Қызметкерлердің  еңбегіне ақы төлеу

Кәсіпорынның  еңбекақы төлеу қорын мемлекеттік басқару органы белгілейді.

Кәсіпорынның қызметкерлеріне еңбекақы төлеу  «Мемлекеттік мекемелердің мемлекеттік қызметші емес қызметкерлеріне және қазыналық кәсіпорындардың  қызметкерлеріне еңбекақы төлеу жүйесі туралы» Қазақстан Республикасының 2002 жылғы 11 қаңтардағы № 41 қаулысымен бекітілген еңбекақы төлеу жүйесіне сәйкес жүргізіледі.

Есепке алу және есеп беру

Кәсіпорын бухгалтерлік есепті және өз қызметінің нәтижелерін  қаржылық есеп жүргізуді  Қазақстан Республикасының заңнамасына  және мемлекеттік басқару органымен келісу бойынша Директор бекітетін есепке алу саясатына сәйкес бухгалтерлік есептің бекітілген стандарттарына сәйкес жүзеге асырады, мемлекеттік басқару органына қаржы, салық және статистика органдарына белгіленген мерзімдерде бухгалтерлік және статистикалық есеп береді және оның дұрыстығына жауап береді.

Кәсіпорынды тарату және қайта ұйымдастыру

Кәсіпорынды қайта ұйымдастыру және тарату Қазақстан Республикасы Үкіметінің шешімі бойынша жүргізіледі.

Кәсіпорын, сондай-ақ азаматтық заңнамада көзделген басқа да негіздер бойынша  таратылуы  мүмкін.

Кәсіпорынды қайта ұйымдастыруды және таратуды, егер Қазақстан Республикасының заң актілерінде өзгеше белгіленбесе, уәкілетті органның келісімі бойынша мемлекеттік басқару органы жүзеге асырады.

Таратылған Кәсіпорынның несие берушілердің  талаптарын қанағаттандырғыннан кейін  қалған Кәсіпорын мүлкін сату нәтижесінде  түскен қаржыны  қоса алғанда, таратылған Кәсіпорынның ақшасы республикалық бюджеттің кірісіне аударылады.

ІІІ Негізгі бөлім.

                         1. Қысқа мерзімді дебиторлық берешектер

 

Қазақстан Республикасының 2001 жылдың 12 маусымында қабылданған Салық Кодексіне сәйкес шаруашылық субъектілер бухгалтерлік есепте салық есептегенде есептеу әдісін пайдаланады. Кәсіпорынның қосылған құн салығы бойынша есеп-айырысу жөніндегі ақпараттарының есебі 1420 "Орны толтырылуға тиісті қосылған құн салығы" шотында жүргізіледі. Бұл шотты” дебеті бойынша сатып алынған материалдық құндылықтар, сырт кәсіпорындардың орындаған жұмысы, көрсетілген қызметі үшін акцептелген шоттар бойынша қосылған құн салығының сомасы көрсетіледі. Есеп беру кезеңінің аяғында аталмыш шоттың дебеті бойынша көрсетілген қосылған құн салығының сомасы осы шоттың кредитінен 633 "Қосылған құн салығы" шотының дебетіне көшіріледі.

         Мысалы: 2002 жылдың 8 қаңтарында "Нұрлы" жауапкершілігі шектеулі серіктестігі  "Жиһан" акционерлік қоғамынан күріш дақылын сатып алды, сатып алынған тауарға "Нұрлы" жауапкершілігі шектеулі серіктестігі төмендегі шоттар корреспонденциясын орындайды:

1.  Сатып алынған тауардың келісім бағасына:

                                                                                  ДТ      КТ

222 “Сатып алынған тауарлар”                                     82000                                                                                                         

 671 "Жабдықтаушылар және мердігерлермен есеп айырысу"       82000        

 

2. Сатып алынған тауардың келісім бағасынан 16 пайыз ставкасымен есептелінетін қосылған құнға төленетін салық сомасына:

 

                                                                                   ДТ      КТ

331 “Орны толтырылуға тиісті қосылған құн салығы”       13120                                                                                                          

    671 "Жабдықтаушылар және мердігерлермен есеп айырысу"       13120        

 

Ал, 2002 жылдың 15 қаңтарында "Нұрлы" жауапкершілігі шектеулі серіктестігі  "Жерұйық" толық серіктестігіне өзі өндірген шұжық өнімін сатып өткізеді, сатып өткізілген дайын өнімге "Нұрлы" жауапкершілігі шектеулі серіктестігі төмендегі шоттар корреспонденциясын орындайды:

 

1. Сатып өткізілген тауардың келісім бағасына:

                                                                                ДТ      КТ

301 “Алынуға тиісті берешектер”                                  98000                                                                                                         

701 "Дайын өнімді (жұмысты, қызметті)

сатып өткізуден түскен табыс "                                         98000

 

2. Сатып өткізілген тауардың келісім бағасынан  16 пайыз ставкасымен есептелінген қосылған құнға төленетін салық сомасына:

                                                                                ДТ      КТ

301 “Алынуға тиісті берешектер”                                  15680                                                                                                         

           633 "Қосылған құн салығы"                                 15680

Осы екі операцияның нәтижесі бойынша, "Нұрлы" жауапкершілігі шектеулі серіктестігінің бюджетке аударуға тиісті қосылған құнға төленетін салық сомасын анықтау мақсатында, төмендегі шоттар корреспонденциясы орындалады:

                                                                             ДТ      КТ

 633 "Қосылған құн салығы"                                     13120

331 “Орны толтырылуға тиісті қосылған құн салығы”             13120                                                                                                          

 

         Сонымен, 331 “Орны толтырылуға тиісті қосылған құн салығың шоты жабылады, яғни ақырғы сальдосы нольге тең, ал 633 "Қосылған құн салығы" шотының ақырғы сальдосы 2560 теңге (15680-13120) болады және де осы сома есепті кезе” ішінде бюджетке аударылуға  тиісті.   

         Сондай-ақ, 633 "Қосылған құн салығы" шотының ақырғы сальдосы "минус" таңбасымен шығуы мүмкін бұл  - бюджеттің осы салық түрі бойынша кәсіпорынға қарызын білдіреді. Тәжірибеде мұндай қарыздарды, бюджет келесі есеп беру кезеңдерінде кәсіпорынның қосылған құн салығы бойынша болашақта пайда болатын қарыздары есебінен өтейді.

 

 2. Сатып алушылар мен тапсырыс берушілердің дебиторлық берешегі

 

         Кәсіпорынның шаруашылық, өндірістік қызметі барысында сатып өткізілген өнімдері (тауарлары, жұмыстары, қызметтері) үшін, алынған вексельдер бойынша сатып алушылар мен тапсырыс берушілердің борыштары және есеп беруге тиісті тұлғалардың өтелмеген борыштары дебиторлық берешектер болып табылады.

         Дебиторлық берешектердің құрамында кәсіпорынның төмендегі қарыздары есепке алынады:

-         алынуға тиісті берешектер;

-         алынған вексельдер;

-         кәсіпорынның есеп беруге тиісті тұлғаларының берешектері;

-         ағымдағы активтерді сатып алу үшін төленген аванстық

         төлемдер;

-         негізгі шаруашылық серіктестік және оның еншілес серіктестіктері арасындағы операциялар нәтижесінде пайда болған дебиторлық берешектер;

-         басқадай дебиторлық берешектер.   

         Алынуға тиісті шоттар – кәсіпорынның сатып өткізілген өнімдері (тауарлары, жұмыстары, қызметтері) үшін сатып алушылар мен тапсырыс берушілерден қайтарылып алынуға тиісті берешектері.

         Бухгалтерлік баланста көрсетілген "Алынуға тиісті берешектер" бабы шот-фактуралармен, ал "Алынған вексельдер" бабы ресми қарыздық міндеттемелермен расталады.

         Сауда дебиторлық берешегі – бұл негізгі қызмет нәтижесінде сатып алған тауарлар, қабылдаған қызметтер және жұмыстар үшін сатып алушылардың сатып өткізуші кәсіпорын алдындағы міндеттемесі. Ал басқадай барлық дебиторлық берешектер саудалық емес дебиторлық берешек болып танылады.

         Әдетте, төлеу мерзімі ретінде 30 күннен 60 күнге дейінгі  уақыт аралығын есептеу қабылданған. Егер берешектің қайтарылуы осы мерзімнен асып кетсе, онда мұндай дебиторлық берешек төлеу мерзімінен кешіктірілген болып есептелінеді.

         Шаруашылық қызметі барысында кейбір қайтарылынып алынуға тиісті шоттардың кредиттік сальдосы (алдын ала төлем немесе артық төлем жасалған жағдайда) болуы мүмкін, ондай шоттар қайта жіктелінеді және есеп беру кезінде олар міндеттеме ретінде қарастырылуға тиісті. Бұл кредиттік сальдолар дебиторлық берешетер баптарына енгізілмейді.      

         Қаржы қызметкерлері дебиторлық берешектерді инкассациялауға (дебиторлық берешектің айналымы) шешім қабылдау үшін қарыздың өтелуге тиісті орташа күнін анықтап алуды көздейді. Есептеу принципіне сәйкес кәсіпорынның табысы пайда болған сәттен бастап, дебиторлық берешек те танылады. Дебиторлық берешек, бастапқы пайда болған берешектен күмәнді берешектерге жүргізілген түзету сомасын, бағаны кемітулерді және қайтарылған тауарларды шегеріп тастағаннан кейін бағаланады. Нәтижесінде қайтарылып алынуға тиісті берешектердің нақты құны анықталады. Сатып өткізу мен төлем жасау мерзімінің арасындағы әдеттегі мерзім қысқа болғандықтан проценттер есепке алынбайды.

                    3. Қызметкерлердің дебиторлық берешек есебі

 

Шаруашылық қызметі барысында кәсіпорын қызметкерлерін шаруашылық мүддесімен іссапарға жібереді, жалпышаруашылық және әкімшілік мақсаттарда (кеңсе тауарлырын, басқадай материалдық және материалдық емес активтерін нақты ақшаға сатып алу) ақша қаражаттарын жұмсап отырады. Мұндай шығындарды банк арқылы төлеу мүмкін емес, сондықтан кәсіпорын қызметкерлеріне нақты ақша беру арқылы, аталмыш шығындар бойынша төлем жасайды. Берілетін ақшаның көлемін басшы бекітеді, тек содан кейін ғана кассадан аванс беріледі.  Кассадан қызметкерге нақты ақша берілген сәттен бастап, ол кәсіпорынға есеп беруге тиісті тұлға ретінде танылады.  Төлем жасалғаннан кейін есеп беруге тиісті тұлға кәсіпорын алдында нақты ақшаның іс жүзінде жұмсалғандығын растайтын құжаттар арқылы есеп беріп, өзінің міндеттемесін өтейді.

Жұмыскерлердің және басқадай тұлғалардың дебиторлық берешектерінің есебі Бас шоттар тізбегіне сәйкес 1251 "Жұмыскерлердің және басқа  тұлғалардың берешектері" активті шотында жүргізіледі. Бұл шотта келесі дебиторлық берешектерді” есебі жүргізіледі: есеп беруге тиісті тұлғалармен есеп-айырысу, жұмыскерлерге берілген қарыздардың есебі, жұмыскерлердің кәсіпорынға тигізген материалдық зиянының есебі және т.б. есебі. Осы қарыздар түрлері бойынша, кәсіпорынның қажеттілігіне қарай, тиісінше аралық шоттар ашылады.

Іссапарға жіберілетін адамға тиесілі сома оның бару және қайту жолын төлеу, тәуліктік шығындардың және іссапар мерзімінде үй-жай жалдауға шығарылатын шығындардың көлемінде кассадан беріледі. Есеп берілетін сома тиісті құжаттарымен айғақталып, белгіленген мерзімде, бухгалтерияға өткізілетін есеп беруге тиісті тұлғаның Аванстық есебімен расталады. Құжат  төменде келтірілді.

Аванс бұрынғы алынған сома бойынша толық есеп айырысқаннан кейін беріледі. Белгіленген мерзімде есеп берілетін соманың жұмсалмаған қалдығын өткізбеген және тіпті есеп бермеген тұлғалар тәртіп бұзушылық бойынша жазаға, ал қажет болған жағдайда қылмыстық жауапкершілікке тартылады.

 Аванстық есепті бухгалтерия тексереді, сонан соң оларды кәсіпорынның басшысына бекітуге жібереді. Дұрыс рәсімделмеген аванстық есептер және оларға қоса тіркелген құжаттар қайта рәсімдеу үшін есеп беруші адамға қайтарылады. Аванс есебіне тіркелген құжаттар мөр арқылы немесе күні көрсетіліп, "Төленді" немесе "Өтелді" деген қолдан жазған жазулар арқылы өңдеуден өткізіледі. Аванстық есеп бойынша артық жұмсалған шығындар қызметкерге кассадан қайтарылады.

Кәсіпорын, қызметкер өз уақытында төлемеген аванс сомасының қалдығын, егер ол қарсы болмаса, қызметкерді” еңбек ақысынан ұстап қалуға құқылы.  

Іссапарда болған уақыт үшін, демалыс және мейрам күндерін, сондай-ақ жолда болған күндерін, соның ішінде жолда шарасыздықтан аялдаған уақытты қоса алғанда іссапарда болған әрбір күн үшін белгіленген көлемде тәуліктік шығын төленеді.

Қызметкердің іссапар орнында нақтылы болған уақыты іссапар куәлігіне қойылған белгілер бойынша анықталады. Іссапарға жіберілген қызметкердің үй-жай жалдауға шығарған шығыны тиісті құжаттар негізінде, бірақ Қазақстан Республикасының заңдарында бекітілген мөлшерден артық емес көлемде өтелініп беріледі.   үй-жай жалдауға шыққан шығын бойынша құжаттар ұсынылмаған жағдайда, шығарылған шығын қызмет бабымен іссапарға баруға берілетін тәуліктік шығын мөлшерінің 50 пайызы көлемінде, жол жүргені жөніндегі құжаттардың негізінде төленеді. Іссапар орнына бару және негізгі жұмыс орнына қайтудың жол құжаттары болмаған жағдайда, шыққан шығынды өтеп беру мәселесін әрбір нақты жағдайда кәсіпорын басшысы белгіленген тәртіптің негізінде шешеді.

Егер кәсіпорын қызметкері шетелге іссапарға баратын болса, шыққан күні және келген күні тәуліктік шығынды есептеу кезінде бір күн болып саналады.

Мысалы: Атырау Республикалық мемлкеттік қазыналық  су жолдары  кәсіпорнының   бас есепшісі  А.Г. Насыроваға 2011 жылдың  05 сәуіріндегі №42-к бұйрығы бойынша 2011 жылдың 6 сәуірінде кассадан іссапар шығындарына арналып 95000 теңге ақша берілді. 2011 жылдың 08 сәуірінде А.Г. Насырова  бухгалтерияға аванстық есебін тапсырды. Кәсіпорынның басшысы аванстық есепті оған тіркелген тиісті айғақтаушы құжаттардың негізінде 93808 теңгеге бекітті. Аванстың пайдаланылмаған қалдығы- 1192 теңге кассаға өткізілді.

Бұл операциялар бухгалтерлік есепте төмендегі жазулар арқылы тіркеледі:

Реттік

нөмері

Операция мазмұны

ДТ

КТ

сомасы, тенге

1.

кассадан берілген аванстың сомасына

1251

"Жұмыскерлердің  берешектері"

1010

«Кассадағы ақша»                                                   

 

         95000,00

2.

тиісті құжаттармен рас-талған жол ақы шығындарының сомасына

7211

"Жалпы және әкімшілік шығыстары"            

1251

"Жұмыскерлердің  берешектері"                                           

 

86336,29

3.

 

1420

"Орны толтырылуға тиісті қосылған құн салығы"

1251

"Жұмыскерлердің  берешектері"                                           

 

7471,71

4.

Аванстың қалдық сомасын кассаға қайтарған кезде

1010

«Кассадағы ақша»                                                   

1251

"Жұмыскерлердің  берешектері"                                           

 

1192,00

 

      

  Егер аванстың пайдаланылмаған бөлігін (1192 теңгені) қызметкер кассаға өткізбеген жағдайда, оның келісімі бойынша еңбек ақысынан ұсталынса, онда бұл операциялар бухгалтерлік есепте төмендегі жазулар арқылы тіркеледі:

   

Операция мазмұны

ДТ

КТ

сомасы, тенге

Аванстың қалдық сомасын қызметкер- дің еңбек ақысынан ұсталынды

3350

Персоналмен еңбек ақы бойынша есеп айырысу” 

1251

"Жұмыскерлердің    берешектері"

 

         1192,00

 

Шаруашылық қызметі барысында кәсіпорында менеджер жалпышаруашылық және әкімшілік мақсаттарда (кеңсе тауарларын, басқадай материалдық және материалдық емес активтерін нақты ақшаға сатып алу) ақша қаражаттарын жұмсап отырады. Кассадан қызметкерге нақты ақша берілген сәттен бастап, ол кәсіпорынға есеп беруге тиісті тұлға ретінде танылады да, бухгалтерияға аванстық есебін тапсырды.  Мысалы,  менеджер  В.Н. Елеманов сатып алған шикізаттардың, тауардың  құнын растайтын шот-фактуралар  мен  қолма-қол ақша жұмсағандығын растайтын фискальды чек  тіркеп аванстық есеп толтырып тапсырды. Ол аванстық есепті  бухгалтерия  тексеруден өткізіп,  кәсіпорын басшысы   жұмсаған ақшасын бекітті.

Бұл операциялар бухгалтерлік есепте төмендегі жазулар арқылы тіркеледі:

Реттік

нөмері

Операция мазмұны

ДТ

КТ

сомасы, тенге

1.

кассадан берілген аванстың  сомасына

1251

"Жұмыскерлердің  берешектері"

1010

«Кассадағы ақша»                                                   

 

         20000,00

2.

тиісті құжаттармен рас-талған материалдарды кіріске алу

1310

"Шикізаттар мен материалдар"

3310

"Жабдықтаушылар және мердігерлермен есеп айырысу"

 

20150,00

3.

тиісті құжаттармен рас-талған материалдар шығындарының сомасына

3310

"Жабдықтаушылар және мердігерлермен есеп айырысу"

1251

"Жұмыскерлердің  берешектері"

 

20150,00

 

4.

кассадан артық жұмсағаны үшін берілген аванстың  сома

1251

"Жұмыскерлердің  берешектері"

1010

«Кассадағы ақша»                                                   

 

150,00

       

Егер де кәсіпорын чек кітапшаларын алатын болса, 333 шотқа қосымша "Берілген чек кітапшалары бойынша есеп беруге тиісті тұлғалар"  аналитикалық шоты ашылады.  Егер есеп беруге тиісті тұлғаларға чек кітапшасынан чек берілетін болса, онда чекте көрсетілген сомаға: аталмыш шот дебеттеліп, 334 "Басқадай дебиторлық берешектер" шоты кредиттелінеді. Содан соң есеп беруге тиісті тұлға чекте көрсетілген сомаға аванстық есеп тапсырады, кәсіпорын басшысы аванстық есепті бекіткеннен кейін есеп беруге тиісті тұлғаның дебиторлық берешегі жойылады. Оны төмендегі бухгалтерлік жазу арқылы көрсетуге болады:

           ДТ 334 "Басқадай дебиторлық берешектер"                        

       КТ 333 "Жұмыскерлердің  және басқа тұлғалардың  берешектері"

 

Несиеге сатылған тауарлар үшін қызметкерлермен есеп айырысу екі түрде жүзеге асырылады.

1.Кәсіпорын өз қызметкерлерінің тапсырыс-міндеттемелерінің негізінде олардың еңбек ақыларынан кезекті төлемдерді ұстап қалады және оларды сауда мекемелеріне аударады.

Мысалы: "Тұлпар" акционерлік қоғамы "Келет" сауда үйінен 40000 теңгеге үй жиһазын несиеге сатып алған кәсіпорын жұмысшы С.К.Мамырбаевтың тапсырыс-міндеттемесінің негізінде сауда мекемесіні” ұсынылған шоты бойынша тиісті төлемді оның еңбек ақысынан ұстап қалып, сауда мекемесіне аударды. Бухгалтерлік есепте бұл операциялар төмендегі шоттар корреспонденциясын анықтау арқылы көрсетіледі:

 

 

 

 

1) "Келет" сауда үйіні” шоты бойынша тиісті төлем сомасы  еңбек ақыдан ұсталынды:

                                                                             ДТ         КТ

681 “Персоналмен еңбек ақы бойынша есеп айырысу”   40000

     333 "Жұмыскерлердің  және басқа

               тұлғалардың  берешектері"                                      40000

 

2)"Келет" сауда үйіне аударым жасалынды:

                                                                          ДТ         КТ

 333 "Жұмыскерлердің және басқа

      тұлғалардың  берешектері"                              40000   

      441“Есеп айырысу шотындағы нақты ақша”                  40000

 

Кәсіпорын несиеге сатылған тауарлар үшін қызметкерлердің сауда мекемелеріне төлеуге тиісті сомаларын  толығымен өтеп береді, содан соң төленген соманы қызметкерлердің еңбек ақысынан ұстап отырады.

 

Егер жоғарыда келтірілген мысалдағы "Келет" сауда үйінен 40000 теңгеге алынған үй жиһазы үшін "Тұлпар" акционерлік қоғамы тиісті соманы толығымен аударып, содан кейін оны жұмыскердің еңбек ақысынан ұстап отыратын болса, онда оны төмендегі бухгалтерлік жазулар арқылы көрсетуге болады:

1) Сауда мекемесіне төлеген сомаға:

                                                                           ДТ         КТ

 333 "Жұмыскерлерді” және басқа

 тұлғаларды” берешектері"                                    40000   

   441 “Есеп айырысу шотындағы нақты ақша"                     40000

 

      2) төлемнің қызметкердің еңбек ақысынан ұсталынған сомасына:

                                                                        ДТ         КТ

681 “Персоналмен еңбек ақы бойынша есеп айырысу”       40000

      333 "Жұмыскерлердің  және басқа

                тұлғалардың  берешектері"                                      40000     

 

Материалдық зиян шегудің орнын толтыру бойынша есеп айырысу

Бухгалтерия ақша қаражаттарының, тауарлы-материалдық босалқылардың және басқадай құндылықтардың сақталуын қамтамасыз ету мақсатында олардың бары мен қозғалысын материалдық жауапты адамды-қызметкерді (кассир, қоймашы және т.б.) тағайындау арқылы бақылайды. Мұндай тұлға алдымен кәсіпорынмен материалдық жауапкершілікке өту жөніндегі арнайы келісім шартқа отырады, ол шартта тұлға өз қарауындағы құндылықтардың барына жауапкершілігін мойындап, егер өзінің жауапкерсіздігінен құндылық жоғалатын, бүлінетін және тағы басқадай жарамсыздыққа ұшырайтын жағдайлар болса, онда ол зиянның орнын өтеуге міндеттеме алатындығы жөнінде келісімге қол қояды.

Мысалы: "Тұлпар" акционерлік қоғамы №2 қойманың меңгерушісі А.К.Сабыровтың кінәсінен материалдық құндылықтардың жоғалуының себебінен, 60000 теңге мөлшерінде материалдық зиян шекті. Материалдық шеккен зиянның сомасын А.К.Сабыровтан өндіру жөнінде басқарманың шешімі қабылданып, тиісті сома  оның еңбек ақысынан ұсталынды. Осы операцияларға төмендегі бухгалтерлік жазулар орындалады:

1) А.К.Сабыровтың кінәсінен болған материалдық жетіспеушіліктердің сомасына:

                                                                           ДТ         КТ

333 "Жұмыскерлердің және басқа

          тұлғалардың берешектері"                            60000     

            203 “Отындар”                                                      60000

 

2)Кәсіпорынның шеккен материалдық зиянының сомасы А.К.Сабыровтың еңбек ақысынан ұсталынды:

                                                                                 ДТ         КТ

681 “Персоналмен е”бек ақы бойынша есеп айырысу”         60000

     333 "Жұмыскерлердің  және басқа

     тұлғалардың берешектері"                                                  60000    

 

 

                              4.Ұзақ мерзімді дебиторлық берешек есебі

 

Сатып-алушылардың келісім-шартта белгіленген мерзімде төленбеген шоттары ұзақ мерзімді күмәнді берешектер деп аталады.  

Күмәнді берешектер бойынша резервтердің есебі бухгалтерлік есептің  ”Табыс” деп аталатын қазақстандық стандартымен және оған әдістемелік нұсқаулармен реттеледі.

Қазақстан Республикасының заңдық құжаттарына сәйкес шағымдану мерзімінен 3 жыл өткеннен кейін өтелмеген ұзақ мерзімді күмәнді  дебиторлық берешек қайтарылмайтын қарыз ретінде танылады.

Қайтарылмайтын дебиторлық берешектерді есептен шығарудың екі әдісі бар:

  • қайтарылмайтын берешектің болатынын алдын-ала қарастыратын резервтеу әдісі;

  • нақты дебиторлық берешектер қайтарылу мүмкіндігі жоқ берешекке  айналғаннан кейін ғана, бұл шоттардың мәліметтері шығынға апарылатын тікелей есептен шығару әдісі.

Тікелей есептен шығару әдісі бухгалтерлік есеп тұрғысынан қарағанда тиімді емес, себебі ол табыстар мен шығыстарды сәйкестікке келтіре алмайды. Заңдық құжаттарға сәйкес ұзақ мерзімді күмәнді берешктер тауарлар жөнелтілген немесе қызметтер көрсетілген мерзімде емес, қай есепті мерзімде  қайтарылмайтын қарыздарға жатқызылса, сол есепті мерзімде ол шығынға апрарылуы тиіс деп есептелінеді.

Алайда Қазақстан Республикасының Салық Кодексіне сәйкес шаруашылық жүргізуші субъектілер салық есептеулерінде тек тікелей есептен шығару әдісін пайдалануға тиісті.

Ұзақ мерзімді күмәнді берешектер есебін жүргізгенде бухгалтерлік есептің сәйкестік принципі басшылыққа алынуы қажет.

Ұзақ мерзімді күмәнді берешектер бойынша резервтеу әдісі - борыш бойынша кәсіпорын болашақта алуға тиісті сомаға дейін шоттардың көлемін азайтуды және ағымдағы мерзімде күтілетін мұндай шығындарды бөліп көрсетуді қамтамасыз етеді.

Басқару аппаратының шешімі бойынша субъект дебиторлық берешктерге алдын-ала түгелдеу жүргізіп, есепті мерзімге ұзақ мерзімді күмәнді берешектер бойынша резервтің сомасын анықтау үшін екі әдісті пайдалануына болады:

  • өнімді (жұмысты, қызметті) сатып-өткізу көлемінен есептелінетін проценттік әдіс;

  • төлеу мерзімдері бойынша шоттарды есепке алу әдісі.

Бұл әдістерді төмендегі мысал арқылы ашып көрсетуге болады.

Мысалы: “Сәулет жауапкершілігі шектеулі серіктестігі өз тәжірибесінде сатып-өткізілу көлемінен проценттер арқылы ұзақ мерзімді күмәнді қарыздар бойынша резерв құру әдісін пайдаланады делік. Яғни, бұл әдісте соңғы екі-үш жылдың әр жылында пайда болған дебиторлық берешектердің ішіндегі төленбеген берешектердің көлемін анықтап, талдау жасалынған жылдардағы барлық дебиторлық берешектердің ішіндегі жалпы төленбеген берешектердің үлесін анықтау арқылы есепті жылға резерв құруға негізделген. Аталмыш кәсіпорын бойынша 2001 жылы 845000 теңгенің өтелмеген берешегі анықталды. Осы дебиторлық берешектің көлемі бойынша құрылатын резервтің сомасын анықтау үшін төмендегі көмекші кесте мәліметтерін  пайдаланамыз.

Реттік номері

Жыл

Дебиторлық берешектің көлемі (мың теңге)

Оның ішінде үмітсіз қарыздардың сомасы

(мың теңге)

Төленбеген берешек көлемі,

%-пен

(4б./3б*100)

Төленбе-ген берешек

тің орташа проценті,

(%-пен).

 

Резерв сомасы (мың теңге)

(3б.,5қ.*

6б.,5қ.)

1

2

3

4

5

6

7

1

1998

345

25

7

-

-

2

1999

400

53

13

-

-

3

2000

570

30

5

-

-

4

Жиын-тығы

1315

108

-

8

-

5

2001

845

-

-

8

67,6

 

 

Сонымен, Сәулет жауапкершілігі шектеулі серіктестігі 2001 жылдың 1 желтоқсанында 67600 теңге көлемінде резерв құрды. Бухгалтерлік есепте ол операция төмендегі жазу арқылы көрсетіледі:

                                                                            ДТ         КТ

821 “Жалпы және әкімшілік шығыстары”                    67600      

   311 “Ұзақ мерзімді күмәнді борыштар бойынша резервтер”                         67600    

 

Анықталған үмітсіз берешек жоғарыда құрылған резервтің есебінен жабылғанда:

                                                                       ДТ       КТ

311 “Ұзақ мерзімді күмәнді берешектер бойынша резервтер”           67600    

           301 “Алынуға тиісті берешектер”                              67600    

 

Баланстан есептен шығарылған дебиторлық берешек баланстан тыс шотқа апарылады және есептік құжаттар архивке өткізілгенге дейін ол берешек баланстан тыс шотта есепте тұрады.

Қайтарылмайтын берешек деп танылып, есептен шығарылған дебиторлық берешек 15 желтоқсан 2001 жылы өтелген жағдайда (яғни төлем есептен шығарылу мерзімі ішінде келіп түссе) екі бухгалтерлік жазу орындалады:

                                                                           ДТ       КТ

1. 301 “Алынуға тиісті берешектер”                              67600

       311 “Ұзақ мерзімді күмәнді берешектер бойынша резервтер”                    67600    

 

                                                                               ДТ         КТ

2. 441 “Есеп айырысу шотындағы нақты ақша”           67600    

               301 “Алынуға тиісті берешектер”                               67600

 

Ал егер, сатып алушылар мен тапсырыс берушілерден келіп түскен төлем қайтарылмайтын қарыз деп есептен шығарылған мерзімнен кейінгі есепті мерзімдерде төленген болса, онда:

                                                                                       ДТ            КТ

441 “Есеп айырысу шотындағы нақты ақша”           67600    

      727 “Қосалқы қызметтен алынатын                                      

  басқадай табыс”                                                                   67600

                        5.  Басқа да дебиторлық берешектер есебі

 

Кәсіпорынның берілген қарыздары, жалға берілген негізгі құралдары және т.б. бойынша есептелген проценттерінің есебі Бас шоттар жоспарының 332 "Есептелінген проценттер" шотында жүргізіледі. Алынуға тиісті проценттерді” есептелуі 332 шоттың дебеті және 72 "Қосалқы қызметтен алынатын табыс" бөлімшесінің тиісті шоттарының кредиті бойынша көрініс табады.

Шағым-талаптар бойынша есеп-айырысудың есебі, балаларын бала-бақша мекемелеріне беретін ата-аналармен есеп-айырысудың есебі және басқадай дебиторлармен есеп-айырысудың есебі 334 "Басқада дебиторлық берешектер" шотында жүргізіледі.

Тауарлы-материалдық құндылықтармен жабдықтау үшін, сондай-ақ  орындалатын жұмыстар мен көрсетілетін қызметтер үшін берілген аванстардың есебі Бас шоттар жоспарының 35 "Берілген аванстар" бөлімше шоттарында жүргізіледі.

Аванстар берілген кезде 35 бөлімше шоттары дебеттеліп 4-"Ақша қаражаттары" бөлімшесінің тиісті шоттары кредиттеледі. Босатылған тауарлы-материалдық құндылықтар бойынша қабылданған шот-фактуралар және орындалған жұмыстар мен қызметтерді қабылдау актілері бойынша тауарлы-материалдық құндылықтар, сондай-ақ өндірістік салаға орындалған жұмыстар мен көрсетілген қызметтердің сомасына өндірістік шығын шоттары дебеттеліп, 671 "Жабдықтаушылар және мердігерлермен есеп-айырысу" шоты кредиттеледі. Қабылданған тауарлы-материалдық құндылықтар, орындалған жұмыстар мен көрсетілген қызметтер бойынша жабдықтаушылар мен мердігерлер алдындағы кредиторлық берешектер 35 "Берілген аванстар" бөлімше шоттарында алдын-ала төленген аванстар есебінен өтеледі.

Кәсіпорынның қаржы-шаруашылық қызметі барысында өндірістің өзіндік құнына есепті мерзімде немесе келесі есепті мерзімдерде апарылуға тиісті шығындар орын алады.

Шаруашылық қызметі барысында осы есепті жылы келесі есепті мерзімдерге қатысты шығындар орын алған болса, ондай шығындардың есебі сәйкестік принципіне сай жүргізілуі тиіс.

Мұндай шығындардың қатарына мерзімдік басылымдарға (газет, журнал) жазылу шығындарын, келесі есепті мерзімдерге алдын-ала төленген жалдық төлем мен сақтандыру төлемдерін және т.б. шығындарды жатқызуға болады.

Бас шоттар жоспарының 34 "Алдағы кезеңнің есебіне жататын шығыстар" бөлімшесінің шоттары жоғарыда аталған шығындар есебін жүргізуге арналған.

Сақтандыру полисін сатып-алу есеп-айырысу шотынан жүзеге асырылса:

                                                                           ДТ         КТ

341 “Сақтандыру полисі”                                      17000

   441 "Есеп айырысу шотындағы нақты ақша"                    17000                                                         

 

Алдағы мерзімдер үшін жалдық төлем алдын-ала аванспен  төленсе:

                                                                          ДТ            КТ

342 “Жалдық төлемдер”                                      4000

     441 "Есеп айырысу шотындағы нақты ақша"                       4000                                                         

 

Мерзімдік басылымдарға (газет, журнал) жазылу сомасына:

                                                                            ДТ              КТ

343 “Алдағы кезеңнің есебіне жататын

 басқадай шығыстар”                                           2700                                               

     451 "Кассадағы ұлттық валюта түріндегі нақты ақша"          2700

 

Жұмсалған шығындар шаруашылық қызметі барысында есепке алынатын кезеңнің тиісті шығын объектілеріне апарылып отырады, сонда:

                                                                             ДТ           КТ

811 “Тауарларды (жұмыстарды және қызметтерді)     2700     

       сатып-өткізу шығындары”

 821 “Жалпы және әкімшілік шығындары“                  10000

937 “Жалдық төлем“                                              4000

947 “Жалдық төлем“                                             7000 

34 "Алдағы кезеңнің есебіне жататын шығындар"                            

          бөлімшесінің  тиісті шоттары                                23700

           Еншілес және бірлесіп бақыланатын заңды тұлғалардың дебиторлық берешектерінің есебі

Қазақстан Республикасының Азаматтық Кодексінде  анықталғандай шаруашылық серіктестіктер еншілес, тәуелді және бірлесіп бақыланатын серіктестіктер болып құрыла алады.

Бухгалтерлік есептің 13-ші “Консалидацияланған қаржылық қорытынды есеп және еншілес серіктестіктерге салынған инвестициялардың есебі“ деп аталатын қазақстандық стандартына  сәйкес еншілес шаруашылық серіктестік дегеніміз – басқа (негізгі) серіктестіктің бақылауында болатын серіктестіктер.

Ал, Қазақстан Республикасы Азаматтық Кодексінің 94 бабының 1 пунктінде атап көрсетілгендей, егер басқа (негізгі) шаруашылық серіктестік оның жарғылық қорының басым бөлігінің құрылтайшысы болып табылса немесе екі жақтың өзара құрылған келісім-шарты болса немесе еншілес серіктестік болып табылатын басқадай түрлі мүмкіндіктер болса, онда шаруашылық серіктестік еншілес серіктестік болып табылады.

Бухгалтерлік есептің 14-ші “Тәуелді шаруашылық серіктестіктерге салынған инвестициялардың есебі“ деп аталатын қазақстандық стандартына  сәйкес тәуелді шаруашылық серіктестік – бұл, инвестордың басым бақылауында болатын, бірақ оның не еншілес шаруашылық серіктестігі, не бірлесіп бақыланатын заңды тұлғасы болып табылмайтын серіктестікті айтамыз.

Қазақстан Республикасының Азаматтық Кодексінің 95 бабының 1 пунктіне сәйкес егер басқадай (қатысушы) заңды тұлға серіктестіктің дауыс беруші акцияларының 20%-інен аса бөлігін иемденген болса, онда ол акционерлік қоғам тәуелді болып табылады.

Бухгалтерлік есептің 13-ші қазақстандық стандарты бойынша әдістемелік нұсқауларға сәйкес Заңды тұлға басқа заңды тұлғаның акциялар пакетін сатып-алу арқылы қаржылық салымдарын жүзеге асыруына болады.                       

Инвестиция салынған объектінің 50%-тен аса дауыс беру құқығы бар акцияларын сатып алу, инвесторға бұл объектіге бақылау жасауына мүмкіндік береді.

Бақылау деп – серіктестік қызметінен табыс табу мақсатында оның қаржылық және басқадай саясатын басқару құқығын айтады. Егер, инвестор инвестицияланған объектінің 50%-тен аса акцияларын,  еншілес және тәуелді серіктестіктері арқылы тікелей немесе жанама түрде иемденетін болса, бұл жағдайда бақылау заңды деп танылады.

Еншілес, тәуелді, бірлесіп бақыланатын заңды тұлғалардың ұзақ мерзімді және ағымдағы дебиторлық берешектерінің барлық түрлері жөніндегі ақпаратты жинақтау үшін 32 "Еншілес (тәуелді) серіктестіктердің дебиторлық берешектер" бөлімшесінің шоттары пайдаланылады.

 

                                                    Қорытынды

 

   Шаруашылық жүргізуші субъектілердің  шаруашылық қызметін жүзеге асыруда міндетті түрде дебиторлық борыштар пайда болады. Дебиторлық борыштарың көлемі кәсіпорынның төлем қабелеттілігіне тікелей әсері бар. Сондықтан кәсіпорын басқармасы дебиторлық борыштардың уақтылы төленуіне үнемі бақылау жүргізіп отыруы тиіс.

      Халықаралық қаржы есептілігінің стандартында (МСФО)  қарыздар бойынша шығындар  «Ias23» бөлімінде  қаралады.

     Осы Стандарттың мақсаты - қарыздар бойынша шығындарды бухгалтерлік көрсету әдісін анықтау. Осы Стандарт, негізінен, қарыздар бойынша шығындарды шығыстар ретінде дереу мойындауды талап етеді. Алайда Стандартта баламалы әдіс ретінде белгілі бір талаптарға сай келетін активті сатып алуға, салуға немесе өндіруге тікелей байланысты қарыздар бойынша шығындарды  капиталдандыруға  жол  береді.

       Белгілі бір талаптарға сай келетін активті қаржыландыру жөніндегі уағдаластықтар компанияның қарыз қаражатын алуына және сол қаражаттың бір бөлігі немесе ол түгелдей сол активке жұмсалатын шығын ретінде пайдаланылудан бұрын қарыздар бойынша оған байланысты шығындардың пайда болуына әкеліп соғуы мүмкін. Мұндай жағдайларда қаражатты ол жұмсалғанға дейін белгілі бір талаптарға сай келетін активке уақытша  инвестициялауға болады. Кезең ішінде капиталдандыру үшін рұқсат етілген қарыздар бойынша шығындар сомасын анықтау кезінде сондай қаражат бойынша алынған кез келген табыс қарыздар бойынша  шеккен шығындар сомасынан  шегеріледі.  Мұндай  әдіс  көбінесе күмәнді борыштар бойынша қарастырылады. Күмәнді борыштар бойынша резервтердің есебі бухгалтерлік есептің Ias5  ”Табыс” деп аталатын қазақстандық стандартымен және оған әдістемелік нұсқаулармен [11] реттеледі.

     Қазақстан Республикасының заңдық құжаттарына сәйкес шағымдану мерзімінен 3 жыл өткеннен кейін өтелмеген күмәнді  дебиторлық борыш қайтарылмайтын қарыз ретінде танылады.

         Дебиторлық борыштар негізінен ұзақ мерзімді және қысқа мерзімді болып бөлінеді. Төлем мерзімінен өтіп кеткен дебиторлық борыштар 30 күннен асып кеткен, 30-60 күнен аспы кеткен және 1 жылдан асып кеткен болып жіктелінеді.

        Дебиторлық борыштардың уақытылы келіп түсуі кәсіпорнның өзінің кредиторларымен, мемлекетпен міндетті төлемдер бойынша уақытылы есеп-айырысу үшін және басқадай қаржы мекемелерімен есеп айырысу үшін маңызды болмақ.

       Дебиторлық борыштарды үнемі бақылауда және оның қозғалысы бойынша тиісті басқару шешімдерін қабылдауда бухгалтерлік есеп ақпараттары маңызды орын алады. Тек бухгалтерлік есептің шынайы тіркелген мәліметтері сатып алушылардың, есеп беруге тиісті тұлғалардың дебиторлық борыштардың, басқадай дебиторлық борыштардың  мәліметтері басқару шешімдерін тиімді қолдану үшін қажет.

     Жалпы бухгалтерлік есептің компьютерлендірілген кезеңінде дебиторлық борыштар бойынша синтетикалық және аналитикалық есебін жетілдіру үшін барлық мүмкіндіктер бар. Сондықтан дебиторлық борыштар бойынша есептің нақты әрі дұрыс жүргізілуі бухгалтерия аппаратының басты міндеті болмақ.

Автор
Дата добавления 05.06.2017
Раздел Начальная
Подраздел Другое
Просмотров199
Номер материала 4188
Включите уведомления прямо сейчас и мы сразу сообщим Вам о важных новостях. Не волнуйтесь, мы будем отправлять только самое главное.